Liquid biopsy — xét nghiệm DNA ung thư từ máu (ctDNA) khác sinh thiết mô ra sao

Liquid biopsy là gì

Không ít người bệnh nghe câu “lấy máu là xét nghiệm gen ung thư được rồi” rồi hiểu rằng sinh thiết mô không còn cần thiết nữa. Thực tế, hai xét nghiệm này trả lời hai nhóm câu hỏi khác nhau, và thường bổ trợ nhau nhiều hơn là thay thế nhau. Bài này được đội ngũ bác sĩ YOUNIFY Clinic biên soạn để giải thích liquid biopsy là gì, hoạt động ra sao, phù hợp với tình huống nào, và có giới hạn quan trọng nào người bệnh cùng gia đình nên biết trước khi quyết định. Nếu quý vị chưa quen với bức tranh chung của hướng này, đọc thêm tại điều trị ung thư chính xác là gì và dịch vụ ung thư chính xác.

Liquid biopsy là xét nghiệm tìm vật chất di truyền của tế bào ung thư từ mẫu dịch cơ thể, mà trên thực tế phần lớn là lấy máu, rồi phân tích tìm ctDNA = mảnh DNA của tế bào ung thư trôi nổi trong dòng máu, để xem có bất thường di truyền nào có thể dùng cho việc lập kế hoạch điều trị hay không.

Nguyên lý phía sau là: tế bào trong cơ thể luôn chết đi và thay mới. Khi tế bào chết, một phần DNA rơi vào dòng máu dưới dạng những mảnh ngắn, gọi chung là cfDNA = DNA tự do trong máu đến từ mọi tế bào của cơ thể. Phần đến riêng từ tế bào ung thư được gọi là ctDNA, và tỉ lệ này thường rất nhỏ so với DNA từ tế bào bình thường; vì vậy kỹ thuật xét nghiệm phải cực kỳ nhạy mới bắt được tín hiệu nhỏ ấy.

Những gì liquid biopsy phát hiện được trải từ đột biến điểm nhỏ, hai gen nối sai vị trí (fusion), tăng số bản sao của gen, cho tới một vài chỉ dấu như TMB trong máu, tùy bộ xét nghiệm sử dụng. Ví dụ về dấu ấn sinh học hay được nhắc trong bối cảnh này gồm EGFR, ALK, ROS1, HER2, BRAF, KRAS, RET, NTRK và MET. Còn thứ nó không phát hiện được là hình thái mô dưới kính hiển vi, điều vẫn phải dựa vào mẫu mô mới có.

Khác sinh thiết mô ở chỗ nào

Khác biệt chính nằm ở nguồn mẫu. Sinh thiết mô (tissue biopsy) lấy mô trực tiếp từ khối u, nên cho cả dữ liệu giải phẫu bệnh lẫn dữ liệu di truyền. Còn liquid biopsy chỉ cần lấy máu, nên lặp lại dễ hơn và ít rủi ro thủ thuật hơn, nhưng chỉ cho dữ liệu ở mức di truyền.

Nếu quý vị muốn hiểu việc đọc trình tự di truyền của khối u bao gồm những gì, đọc tiếp tại xét nghiệm gen ung thư (Comprehensive Genomic Profiling).

Kết luận thực tế là hai cách này không cạnh tranh nhau. Trong nhiều tình huống bác sĩ chọn liquid biopsy trước vì có kết quả nhanh hơn và không phải làm thủ thuật, rồi khi cần thì khẳng định hoặc bổ sung bằng mô, hoặc ngược lại. Câu hỏi quý vị có thể mang thẳng tới bác sĩ đang điều trị là: “trong trường hợp của tôi, dữ liệu còn thiếu là gì, và xét nghiệm nào trả lời câu đó nhanh nhất?”

Dùng trong những tình huống nào

Nhìn chung, liquid biopsy được cân nhắc khi có câu hỏi lâm sàng mà xét nghiệm từ máu trả lời được, và khi sinh thiết mô không làm được, khó làm, hoặc không kịp thời gian. Những tình huống hay gặp gồm:

• Khi mô không đủ cho xét nghiệm di truyền, ví dụ lấy được ít, hoặc đã dùng hết cho nhuộm đặc biệt.
• Khi khối u nằm ở vị trí mà việc sinh thiết có rủi ro cao, hoặc thể trạng người bệnh không cho phép làm thủ thuật.
• Khi cần kết quả nhanh để hỗ trợ quyết định, trong trường hợp yếu tố thời gian ảnh hưởng tới kế hoạch điều trị.
• Khi bệnh tiến triển trong lúc điều trị bằng nhóm thuốc nhắm trúng đích, ví dụ nhóm ức chế tyrosine kinase đường uống (oral TKI), để xem có cơ chế kháng thuốc mới xuất hiện hay không — đây là ứng dụng mà liquid biopsy có vai trò nổi bật, vì kháng thuốc có thể sinh ra từ bất thường vốn không có ngay từ đầu.
• Khi nghi ngờ bệnh không đồng nhất giữa các vị trí, và việc sinh thiết chỉ một điểm có thể cho bức tranh chưa đủ.

Còn việc dùng ctDNA để theo dõi dấu vết bệnh còn sót lại sau điều trị (minimal residual disease) và dùng để tầm soát ung thư ở người khỏe mạnh nói chung thì vẫn đang được nghiên cứu và còn nhiều giới hạn, không nên dùng thay các hướng theo dõi hay tầm soát chuẩn.

Nếu quý vị muốn hiểu đích di truyền tìm được liên hệ với hướng điều trị ra sao, đọc tiếp tại thuốc nhắm trúng đích và miễn dịch hoạt động thế nào.

Ai có thể phù hợp với xét nghiệm này

Xét nghiệm này được thiết kế cho người đã được chẩn đoán ung thư và có câu hỏi lâm sàng đứng sau. Đây không phải xét nghiệm cho người chưa có chẩn đoán, và không phải xét nghiệm tầm soát ung thư cho người khỏe mạnh nói chung.

• Người được chẩn đoán ung thư giai đoạn tiến xa hoặc đã di căn và cần dữ liệu di truyền để lập kế hoạch cho bước điều trị tiếp theo.
• Người có mô không đủ, hoặc mô lưu đã quá lâu tới mức có thể không phản ánh đặc điểm bệnh ở hiện tại.
• Người mà việc sinh thiết lại có rủi ro cao so với lợi ích thu được.
• Người đang dùng thuốc nhắm trúng đích nhưng bệnh bắt đầu tiến triển, và muốn biết có cơ chế kháng thuốc nào giải thích được hay không.
• Người bệnh từ nước ngoài tới và bị hạn chế về thời gian, với họ việc lấy mẫu bằng cách lấy máu thuận tiện hơn.

Nhóm mà xét nghiệm này không được thiết kế cho là người chưa có chẩn đoán ung thư và muốn “lấy máu xem có ung thư hay không”. Đây không phải xét nghiệm tầm soát ung thư, và kết quả bình thường từ loại xét nghiệm này không dùng để kết luận là không mắc bệnh.

Những giới hạn cần biết

Giới hạn của liquid biopsy quan trọng không kém lợi ích của nó, và là lý do xét nghiệm này chưa thay thế sinh thiết mô trong mọi tình huống. Người bệnh và gia đình nên biết những điểm sau trước khi quyết định.

• Kết quả âm tính không có nghĩa là không có bất thường. Một số loại hoặc một số giai đoạn khối u thải rất ít ctDNA vào dòng máu, khiến không phát hiện được dù bất thường vẫn tồn tại. Trường hợp này thường được khuyên làm thêm xét nghiệm từ mô nếu có thể.
• Không phải khối u nào cũng có bất thường di truyền đã có thuốc nhắm trúng đích (actionable alteration), ngay cả khi vẫn phát hiện được vật chất di truyền của khối u.
• Có thể gặp tín hiệu không đến từ khối u, ví dụ từ clonal haematopoiesis = các đột biến tích tụ trong tế bào gốc tạo máu theo tuổi, điều này có thể làm diễn giải lệch nếu không xét tới bối cảnh.
• Không dùng thay chẩn đoán bằng giải phẫu bệnh. Liquid biopsy không cho biết loại mô hay mức độ ác tính về mặt giải phẫu bệnh.
• Một số chỉ dấu dùng để hỗ trợ quyết định, ví dụ PD-L1, dựa vào nhuộm trên mẫu mô, nên không thể thay thế hoàn toàn bằng xét nghiệm từ máu. Còn MSI và TMB có thể đọc từ máu ở một số bộ xét nghiệm nhưng có giới hạn riêng.
• Chưa phù hợp làm công cụ tầm soát ung thư cho người khỏe mạnh nói chung, và không nên dùng thay các chương trình tầm soát chuẩn đã có chỉ định rõ ràng.
• Kết quả xét nghiệm không dự đoán được kết quả điều trị. Dù tìm thấy đích khớp với một hướng điều trị, cũng không thể biết trước người bệnh đó có đáp ứng hay không.
• Thời gian chờ kết quả tùy loại xét nghiệm và phòng xét nghiệm; đội ngũ bác sĩ sẽ báo khung thời gian trước khi gửi mẫu.
• Kết quả của xét nghiệm này không phải lý do để ngừng hay hoãn phác đồ đang dùng. Nên quyết định cùng bác sĩ đang điều trị, không tự điều chỉnh hay ngừng phác đồ hiện có.

Chi phí xét nghiệm khác nhau tùy bộ xét nghiệm và kế hoạch chăm sóc; đội ngũ bác sĩ luôn đánh giá và báo toàn bộ chi phí trước khi bắt đầu.

Các bước khi đến YOUNIFY

Tại YOUNIFY Clinic, việc cân nhắc gửi liquid biopsy bắt đầu từ cùng một câu hỏi như mọi xét nghiệm khác: kết quả sẽ làm thay đổi quyết định thế nào, và nên xét nghiệm từ máu, từ mô, hay cả hai.

• Tư vấn và xem lại dữ kiện cũ — đội ngũ bác sĩ xem lại kết quả giải phẫu bệnh, phim chẩn đoán hình ảnh, tiền sử điều trị và các xét nghiệm di truyền đã từng làm.
• Đánh giá xem có mô dùng được không — nếu có mô đủ và còn cập nhật, có thể bắt đầu từ xét nghiệm trên mô trước.
• Lấy mẫu máu — lấy máu theo quy trình chuẩn, trường hợp thông thường không cần nhịn ăn uống đặc biệt; đội ngũ điều dưỡng sẽ báo cách chuẩn bị trước.
• Giải thích giới hạn trước khi làm — đặc biệt là điểm kết quả âm tính không có nghĩa là không có bất thường, và phương án dự phòng nếu kết quả trả về như vậy.
• Đưa kết quả vào cuộc họp hội đồng đa chuyên khoa — để đọc cùng dữ kiện lâm sàng và hình ảnh chẩn đoán. Chi tiết đọc tại Molecular Tumour Board.
• Chốt kế hoạch cùng người bệnh và gia đình — kèm đặt chu kỳ theo dõi phù hợp, và gửi dữ liệu về cho bác sĩ đang điều trị để việc điều trị đi tiếp liền mạch.

Nếu kế hoạch điều trị cần hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật ung thư, đội ngũ bác sĩ sẽ phối hợp chuyển tuyến tới bệnh viện đối tác. YOUNIFY Clinic không tự thực hiện hóa trị, xạ trị, phẫu thuật ung thư hay điều trị truyền tĩnh mạch.

Vai trò của bài viết này là giúp quý vị đặt câu hỏi rõ hơn với bác sĩ đang điều trị, không phải dẫn dắt quý vị đổi nơi điều trị. Nếu quý vị chưa chắc nên xét nghiệm từ máu, từ mô, hay cả hai, có thể đọc toàn cảnh hướng chăm sóc tại dịch vụ ung thư chính xác của YOUNIFY rồi mang những câu hỏi có được tới bàn với bác sĩ chủ trị trong lần hẹn tới, vào lúc thuận tiện cho quý vị.