Đông cứng khớp vai chủ yếu gây cứng: tay không lên cao được ngay cả khi người khác nâng giúp. Rách chóp xoay chủ yếu gây yếu: tay thường cử động được khi được nâng giúp nhưng khó tự nhấc lên. Tại YOUNIFY Clinic, Trung tâm Lão hóa Khỏe mạnh và Chăm sóc Sức khỏe tại Silom, Bangkok, thăm khám của bác sĩ, khi cần kèm siêu âm hoặc MRI, giúp xác định tình trạng của quý khách.
Nội dung
Điểm Chính Cần Nhớ
- Đông cứng khớp vai là vấn đề cứng của bao khớp vai; cả cử động chủ động lẫn cử động thụ động đều bị hạn chế.
- Rách chóp xoay là vấn đề của gân; yếu là triệu chứng nổi bật, trong khi cử động thụ động thường được giữ tương đối tốt.
- Hai tình trạng có thể cùng tồn tại, vì vậy thăm khám lâm sàng luôn đi trước, và chẩn đoán hình ảnh được bổ sung khi kết quả làm thay đổi kế hoạch.
- Đông cứng khớp vai phần lớn được xử trí không cần phẫu thuật; một số trường hợp rách chóp xoay cần bác sĩ chỉnh hình đánh giá phẫu thuật, và chúng tôi chuyển tuyến khi phẫu thuật là hướng phù hợp.
Đông cứng khớp vai và rách chóp xoay khác nhau như thế nào?
Đông cứng khớp vai là tình trạng cứng khớp do bao khớp dày lên và co rút; rách chóp xoay là tình trạng rách các gân dùng để nâng và xoay cánh tay. Cả hai đều có thể gây đau vai mạn tính, nhưng là hai vấn đề khác nhau với hướng điều trị khác nhau.
Đông cứng khớp vai (frozen shoulder, tên y khoa là viêm dính bao khớp vai, adhesive capsulitis) xảy ra khi bao khớp, lớp mô bao bọc quanh khớp vai, bị viêm, dày lên và co thắt lại. Vì vậy khớp vai không thể cử động hết biên độ ở gần như mọi hướng, ngay cả khi người khác cử động tay giúp quý khách. Triệu chứng thường tăng dần và đau thường nặng hơn về đêm.
Rách chóp xoay (rotator cuff tear) là tình trạng rách gân của chóp xoay, gồm bốn cơ và các gân của chúng bao quanh chỏm xương cánh tay, có nhiệm vụ giữ vững khớp và giúp nâng tay. Khi một gân bị rách hoặc thoái hóa nhiều, vấn đề chính là yếu và đau khi làm một số động tác, trong khi cử động thụ động thường vẫn tương đối tự do.
Làm sao phân biệt "cứng" và "yếu"?
Dấu hiệu hữu ích nhất là so sánh khi tự nâng tay với khi người khác nâng giúp cánh tay đang thả lỏng: không lên được ở cả hai cách thường gợi ý đông cứng khớp vai; được nâng giúp thì lên cao nhưng tự nâng không nổi thường gợi ý rách chóp xoay.
- Đông cứng khớp vai: cứng là chủ yếu. Khi có người nhẹ nhàng nâng cánh tay đang thả lỏng, tay vẫn không đi xa được. Cử động bị chặn ở gần như mọi hướng, nhất là xoay tay ra ngoài và vòng tay ra sau lưng.
- Rách chóp xoay: yếu là chủ yếu. Khi có người nâng giúp, tay thường cử động khá tự do; nhưng khi quý khách tự nâng hoặc giữ tay ở tư thế đó, tay thấy yếu, đau hoặc rơi xuống.
Một hình ảnh dễ nhớ: đông cứng khớp vai giống cánh cửa có bản lề bị gỉ, còn rách chóp xoay giống cánh cửa bị gãy tay nắm. Đây chỉ là gợi ý, không phải tự chẩn đoán, và không nên cố đẩy mạnh cánh tay để thử.
Khởi phát, cơn đau và cử động được so sánh ra sao?
Hai tình trạng khác nhau từ cách khởi phát, tính chất cơn đau cho đến hướng xử trí. Bảng dưới đây tóm tắt những điểm bác sĩ dùng để phân biệt trong phòng khám.
| Tiêu chí | Đông cứng khớp vai | Rách chóp xoay |
|---|---|---|
| Vị trí vấn đề | Bao khớp vai dày lên và co rút | Gân và cơ chóp xoay |
| Khởi phát | Từ từ, thường không rõ nguyên nhân, có thể sau một thời gian ít cử động tay | Có thể sau té ngã, nâng vật nặng hoặc với tay đột ngột, hoặc hình thành dần do thoái hóa theo tuổi |
| Tính chất đau | Đau sâu, âm ỉ, thường nặng hơn về đêm | Thường ở mặt ngoài cánh tay trên, tăng khi giơ tay qua đầu hoặc mang vật, có thể đau khi nằm nghiêng |
| Cử động chủ động (active) | Hạn chế | Có thể hạn chế do yếu |
| Cử động thụ động (passive) | Hạn chế tương tự cử động chủ động | Thường được giữ tương đối tốt |
| Sức cơ | Cảm giác khớp bị kẹt hơn là yếu | Yếu rõ, nhất là khi dang tay sang bên hoặc xoay tay |
| Yếu tố liên quan | Gặp nhiều hơn ở người đái tháo đường | Thoái hóa theo tuổi hoặc chấn thương |
| Bước xử trí đầu tiên | Giảm đau, tập vận động và thời gian | Tập sức mạnh, điều chỉnh hoạt động, đánh giá kích thước vết rách |
| Khi nào bàn đến phẫu thuật | Ít trường hợp | Một số trường hợp, ví dụ rách toàn bộ bề dày do chấn thương, cần bác sĩ chỉnh hình đánh giá |
Đọc thêm về các giai đoạn và quá trình hồi phục của đông cứng khớp vai và các nguyên nhân khác gây đau vai mạn tính cùng dấu hiệu cảnh báo.
Có cần siêu âm hoặc chụp MRI không?
Không phải ai cũng cần. Thăm khám lâm sàng kỹ thường đã chỉ rõ về một phía; chẩn đoán hình ảnh được dùng khi tình trạng chưa rõ, hoặc khi cần biết kích thước vết rách để lập kế hoạch điều trị.
Siêu âm (ultrasound) cho phép quan sát gân trong lúc cử động tay và chi phí thấp hơn; MRI cho hình ảnh gân, cơ và bao khớp chi tiết hơn, thường dùng khi đang cân nhắc phẫu thuật. Phim X-quang giúp loại trừ nguyên nhân khác như thoái hóa khớp. Chi phí chẩn đoán hình ảnh được báo sau khi bác sĩ đánh giá. Nếu quý khách đã có kết quả trước đó, có thể gửi cho bác sĩ xem trước để tránh chụp lại không cần thiết.
Hướng điều trị của hai tình trạng khác nhau thế nào?
Đông cứng khớp vai tập trung vào kiểm soát đau và phục hồi dần tầm vận động; rách chóp xoay tập trung vào phục hồi sức mạnh của cánh tay, và một số trường hợp cần cân nhắc phẫu thuật khâu gân. Xác định đúng hướng từ sớm giúp tránh mất nhiều tháng cho một phương án không đúng vấn đề.
Đông cứng khớp vai: thời gian, vận động và kiểm soát đau
Đông cứng khớp vai có thể mất nhiều tháng đến nhiều năm mới cải thiện, và cơn đau cùng tình trạng cứng thường giảm dần về sau. Hướng xử trí thông thường bắt đầu bằng giảm đau và cử động nhẹ nhàng, tiếp theo là thuốc mạnh hơn hoặc tiêm khi cần, rồi tập kéo giãn và tăng sức mạnh với kỹ thuật viên vật lý trị liệu.
Tại YOUNIFY Clinic, bác sĩ y học giảm đau của chúng tôi có thể cân nhắc tiêm nội khớp vai (intra-articular injection) dưới hướng dẫn hình ảnh khi cơn đau nặng đến mức không thể tập vận động, giá từ 15.000 THB. Với những người vẫn đau và cứng kéo dài dù đã hoàn tất chăm sóc cơ bản, bác sĩ điện quang can thiệp (interventional radiologist) Dr. Thanakrit Mangklapaiboon có thể trao đổi với quý khách về thuyên tắc vi mạch qua động mạch tại vai (TAME, Transarterial Microembolization), giá từ 129.000 THB, một lựa chọn có bằng chứng vẫn đang được tích lũy. Cả hai thủ thuật đều không thay thế việc tập vận động, và kết quả khác nhau tùy từng người. Chi tiết xem tại trang dịch vụ đông cứng khớp vai.
Rách chóp xoay: sức mạnh, phục hồi chức năng và đôi khi phẫu thuật
Nhiều trường hợp rách chóp xoay, đặc biệt là rách do thoái hóa theo tuổi, được xử trí bằng vật lý trị liệu, điều chỉnh hoạt động và kiểm soát đau; nhưng một số vết rách cần được đánh giá để phẫu thuật khâu gân. Một bài tổng quan lâm sàng trên NCBI Bookshelf nêu rằng với vết rách toàn bộ bề dày ở người dưới 40 tuổi, phẫu thuật kèm phục hồi chức năng phù hợp là hướng điều trị thường được khuyến nghị.
Tiêm giảm đau không khâu lại được gân đã rách. Khi thăm khám của chúng tôi cho thấy vết rách có thể cần phẫu thuật, chúng tôi sẽ nói rõ với quý khách và chuyển quý khách đến bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình (orthopaedic surgeon), kèm kết quả khám và hình ảnh, để không mất thời gian.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay?
Hãy đến phòng cấp cứu hoặc gặp bác sĩ sớm nếu có một trong các dấu hiệu sau:
- Đau vai dữ dội đột ngột, hoặc hoàn toàn không cử động được tay, nhất là sau té ngã hoặc chấn thương
- Vai hoặc cánh tay biến dạng, hoặc sưng nhiều
- Tê bì, châm chích không hết, hoặc mất cảm giác ở cánh tay
- Cánh tay hoặc vai nóng hay lạnh bất thường khi sờ
- Sốt hoặc cảm thấy mệt mỏi kèm vai đau, sưng, nóng, đỏ
- Đau dữ dội ở cả hai vai
- Đau vai hoặc cánh tay kèm tức ngực, khó thở hoặc vã mồ hôi: gọi cấp cứu ngay (1669 tại Thái Lan), vì đây có thể là dấu hiệu của vấn đề tim mạch
Khi nào chúng tôi có thể khuyên chưa nên làm thủ thuật?
Bác sĩ có thể khuyên hoãn hoặc không thực hiện thủ thuật trong các trường hợp sau:
- Nghi ngờ rách toàn bộ bề dày cần ý kiến phẫu thuật trước, vì tiêm có thể làm chậm việc xử trí đúng
- Chưa xác định được nguồn gốc cơn đau
- Đang dùng thuốc chống đông (anticoagulant) chưa được điều chỉnh theo hướng dẫn của bác sĩ kê đơn
- Có nhiễm trùng chưa điều trị, hoặc nhiễm trùng da tại vị trí đâm kim
- Đái tháo đường chưa kiểm soát khi dùng corticosteroid
- Đang mang thai đối với thủ thuật dưới hướng dẫn X-quang, và chức năng thận không phù hợp với thuốc cản quang đối với TAME
- Kỳ vọng vượt quá khả năng của thủ thuật, ví dụ mong tiêm sẽ nối lại gân rách, hoặc lấy lại toàn bộ tầm vận động mà không cần tập
Góc nhìn của bác sĩ
Tại phòng khám của chúng tôi, câu hỏi đầu tiên là triệu chứng bắt đầu thế nào, không phải đau đến mức nào. Nếu quý khách không nâng được tay ngay sau khi ngã hoặc nâng vật nặng, chúng tôi đánh giá khả năng rách gân trước và không chờ đợi, vì một số trường hợp rách cần có ý kiến bác sĩ phẫu thuật sớm. Nếu triệu chứng xuất hiện từ từ, chúng tôi làm hai nghiệm pháp: chúng tôi nâng tay giúp quý khách, rồi đề nghị quý khách tự nâng và giữ tay chống lại một lực ấn nhẹ. Nếu xoay cánh tay ra ngoài vẫn bị hạn chế ngay cả khi có người hỗ trợ, chúng tôi nghĩ đến đông cứng khớp vai. Nếu tay cử động được gần hết tầm nhưng lực yếu đi, chúng tôi nghĩ đến rách chóp xoay, và nếu vết rách có vẻ đáng kể, chúng tôi sẽ báo sớm và chuyển tuyến cho quý khách thay vì dùng các mũi tiêm làm mất thời gian.
Ví dụ minh họa (giả định)
Ví dụ minh họa (giả định), không phải bệnh nhân thật: một nhân viên văn phòng đau vai vài tuần, sau đó không còn với tay ra túi quần sau hay cài áo phía sau lưng được. Khi bác sĩ nâng tay giúp, tay dừng sớm ở mọi hướng, nhưng sức cơ trong phạm vi cử động được vẫn bình thường. Biểu hiện này hướng đến đông cứng khớp vai, nên kế hoạch tập trung vào kiểm soát đau và chương trình vận động tăng dần, với tiêm nội khớp được trao đổi như một lựa chọn.
Các bước tiếp theo
1. Gửi hình ảnh sẵn có (phim X-quang, siêu âm hoặc kết quả MRI) cùng tiền sử ngắn gọn: đau từ khi nào, có té ngã hay nâng vật nặng không, có đau về đêm không, động tác nào không làm được, có đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc chống đông không.
2. Bác sĩ xem xét thông tin và cho biết có cần khám trực tiếp tại phòng khám hay không (Tầng 2, Phòng 214, Tòa nhà United Center, 323 đường Silom, Silom, Bang Rak, Bangkok 10500, Thái Lan, đi bộ 5 phút từ ga BTS Sala Daeng, mở cửa hằng ngày 11:00–20:00 giờ Bangkok).
3. Nhận kế hoạch chăm sóc và báo giá bằng văn bản.
4. Ngày thực hiện thủ thuật nếu phù hợp, phần lớn bệnh nhân về nhà trong ngày; hoặc được chuyển đến bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình nếu vết rách có thể cần mổ.
5. Tái khám, điều chỉnh chương trình vận động và đánh giá lại theo lịch hẹn.
Vui lòng gửi hình ảnh và tiền sử ngắn gọn qua WhatsApp +66 81 556 9696 (https://wa.me/66815569696) để bác sĩ đánh giá sơ bộ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể vừa bị đông cứng khớp vai vừa bị rách chóp xoay không?
Có. Các vấn đề ở vai có thể cùng tồn tại, và tình trạng cứng của đông cứng khớp vai có thể che lấp tình trạng yếu do rách gân, khiến việc phân biệt khó hơn. Thăm khám của bác sĩ, khi cần kèm chẩn đoán hình ảnh, giúp xác định đâu là nguyên nhân chính của triệu chứng để kế hoạch phù hợp với vấn đề thực sự của quý khách.
Có cần chụp chiếu mới phân biệt được không?
Không phải lúc nào cũng cần. Thăm khám lâm sàng kỹ thường chỉ rõ về một phía. Siêu âm hoặc MRI được dùng khi tình trạng chưa rõ, hoặc khi cần biết kích thước vết rách để quyết định có phẫu thuật hay không. Nếu đã có kết quả trước đó, quý khách có thể gửi cho bác sĩ xem trước.
Tình trạng nào nghiêm trọng hơn?
Không tình trạng nào tự thân nghiêm trọng hơn, đây là hai vấn đề khác nhau và điều quan trọng là chẩn đoán chính xác. Tuy nhiên, vết rách toàn bộ bề dày do chấn thương nên được đánh giá sớm, vì trong một số trường hợp phẫu thuật khâu gân phù hợp hơn khi không để quá lâu.
Đông cứng khớp vai có tự khỏi không?
Triệu chứng thường cải thiện dần về sau, nhưng có thể mất nhiều tháng đến nhiều năm. Trong thời gian đó, kiểm soát đau và tập vận động đều đặn giúp sinh hoạt hằng ngày dễ dàng hơn. Một số người có thể còn hạn chế cử động ở mức độ nhất định, và bác sĩ sẽ lập kế hoạch theo giai đoạn bệnh.
Rách chóp xoay có phải lúc nào cũng cần mổ không?
Không. Nhiều vết rách, nhất là do thoái hóa theo tuổi, được xử trí bằng vật lý trị liệu và điều chỉnh hoạt động. Tuy nhiên, một số vết rách, ví dụ rách toàn bộ bề dày sau chấn thương ở người còn dùng tay nhiều, cần bác sĩ chỉnh hình đánh giá, và chúng tôi chuyển tuyến khi phẫu thuật là hướng phù hợp.
Chi phí điều trị đông cứng khớp vai là bao nhiêu, bảo hiểm có chi trả không?
Tiêm nội khớp vai có giá từ 15.000 THB, còn TAME tại vai có giá từ 129.000 THB. Chi phí chẩn đoán hình ảnh được báo sau khi bác sĩ đánh giá, phí tư vấn được xác nhận khi quý khách đặt lịch, và quý khách nhận báo giá bằng văn bản trước khi quyết định. Chúng tôi chuẩn bị hồ sơ y tế để quý khách tự nộp yêu cầu bồi thường với công ty bảo hiểm của mình; phạm vi chi trả tùy theo hợp đồng.
Tài liệu tham khảo
Lưu Ý Y Khoa
Bài viết này chỉ mang tính thông tin chung và không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu triệu chứng nặng, thay đổi nhanh hoặc cấp bách, hãy đi khám ngay.
Kết quả có thể khác nhau ở mỗi người. Vui lòng tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi điều trị.
Quý khách muốn biết kế hoạch chăm sóc nào phù hợp với mình?
Chia sẻ triệu chứng, tiền sử sức khỏe, thuốc đang dùng hoặc các thủ thuật đã thực hiện trước đây và mục tiêu cá nhân của Quý khách. Đội ngũ của chúng tôi có thể hỗ trợ sắp xếp buổi đánh giá y khoa.
Tư vấn cùng YOUNIFY Clinic