Khô mắt và mỏi mắt do màn hình: chăm sóc thế nào và khi nào nên khám mắt

Mỏi mắt do màn hình là gì

Khô mắt, rát mắt, cộm mắt và mỏi mắt sau cả ngày làm việc với màn hình đã trở nên bình thường tới mức nhiều người nghĩ phải chịu đựng thôi. Sự thật là những triệu chứng này có lời giải thích vật lý rõ ràng, và phần lớn có thể cải thiện bằng cách điều chỉnh thói quen và môi trường. Nhưng cũng có những triệu chứng là dấu hiệu cho thấy nên đi khám mắt, chứ không phải chỉ nhỏ thêm nước mắt nhân tạo. Bài này được đội ngũ bác sĩ YOUNIFY Clinic biên soạn để nói rõ ranh giới đó.

Mỏi mắt do màn hình, hay digital eye strain, là nhóm triệu chứng phát sinh từ việc dùng mắt với màn hình liên tục trong thời gian dài, gồm khô mắt, rát cộm, mỏi mắt, đau mắt, đau đầu, và đôi khi nhìn xa mờ tạm thời sau khi rời mắt khỏi màn hình. Đây không phải bệnh của mắt theo nghĩa trực tiếp, mà là gánh nặng tích lũy từ việc sử dụng.

Điều nên hiểu là mỏi mắt do màn hình tự nó không làm mắt thoái hóa vĩnh viễn, và không làm tăng độ cận ở người lớn, nhưng nó thực sự bào mòn chất lượng sống và hiệu suất làm việc. Hơn nữa những triệu chứng trông tương tự có thể đến từ nguyên nhân khác, ví dụ độ khúc xạ chưa được chỉnh, tình trạng khô mắt nặng hơn bình thường, hoặc vấn đề phối hợp hoạt động giữa cơ vận nhãn hai mắt — những thứ phải phân biệt bằng khám.

Vì sao nhìn màn hình lại khô mắt

Cơ chế chính là chớp mắt giảm đi. Khi ta chăm chú vào màn hình, tần suất chớp mắt giảm rõ rệt, và nhiều lần là chớp không kín. Kết quả là màng phim nước mắt phủ bề mặt nhãn cầu không được dàn lại và bay hơi nhanh hơn bình thường.

Chi tiết giúp dễ hình dung như sau:

• Màng phim nước mắt không chỉ có nước, mà còn có một lớp dầu mỏng phủ bên trên để làm chậm bay hơi. Lớp dầu này do các tuyến nhỏ ở bờ mi tiết ra (meibomian gland là tuyến dầu ở bờ mi). Mỗi lần chớp mắt là một lần ép dầu ra phủ lên bề mặt nhãn cầu.
• Chớp ít hơn nghĩa là dầu bị ép ra ít hơn, màng phim nước mắt do đó mỏng và bay hơi nhanh, gây rát cộm và mỏi mắt.
• Môi trường làm nặng thêm: phòng máy lạnh, gió thổi vào mặt, và không khí khô đều thúc đẩy nước mắt bay hơi.
• Vị trí màn hình đặt cao quá khiến phải mở mi rộng hơn, nên diện tích bề mặt nhãn cầu tiếp xúc không khí nhiều hơn.
• Việc nhìn gần liên tục khiến cơ điều tiết tiêu điểm phải làm việc nhiều và mỏi.
• Kính áp tròng hút ẩm từ bề mặt nhãn cầu, khiến triệu chứng rõ hơn ở người đeo cả ngày.

Những triệu chứng hay gặp

Triệu chứng thường nặng lên vào buổi chiều hoặc cuối ngày, và đỡ khi cho mắt nghỉ hoặc vào ngày nghỉ. Đặc điểm này là manh mối quan trọng giúp phân biệt mỏi mắt do màn hình với các bệnh mắt khác vốn thường không dao động theo mức sử dụng.

• Rát mắt, cộm mắt, cảm giác như có hạt cát trong mắt.
• Mắt hơi đỏ vào buổi chiều.
• Chảy nước mắt nhiều bất thường, nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng lại là phản ứng của mắt khô quá mức.
• Mỏi mắt, nặng mắt, muốn nhắm mắt nghỉ.
• Đau mắt, đau hốc mắt, hoặc đau đầu vùng trán.
• Nhìn xa mờ tạm thời sau khi rời mắt khỏi màn hình, rồi rõ dần lên.
• Nhạy cảm với ánh sáng hơn.
• Kèm căng cổ vai do tư thế ngồi vươn cổ về phía màn hình.

Tự chăm sóc thế nào cho thật sự hiệu quả

Nguyên tắc là làm 3 việc cùng lúc: cho mắt được nghỉ theo từng đợt, giảm các yếu tố thúc đẩy nước mắt bay hơi, và chăm cho màng phim nước mắt có chất lượng. Chỉ làm một việc, ví dụ chỉ nhỏ nước mắt nhân tạo mà không điều chỉnh thói quen, thường không hiệu quả được lâu.

Điều chỉnh thói quen nhìn:

• Dùng quy tắc 20-20-20: cứ 20 phút thì rời mắt nhìn xa khoảng 20 feet trong 20 giây, để cơ điều tiết tiêu điểm được thư giãn.
• Chủ ý chớp mắt cho kín theo từng đợt, nhất là khi đọc tài liệu dài hoặc xem video.
• Cho mắt nghỉ thật sự mỗi 1–2 giờ: đứng dậy đi lại, giãn cổ vai, việc này tốt cho cả mắt lẫn tư thế.
• Giảm dùng màn hình trước khi ngủ, để mắt và giấc ngủ được phục hồi.
• Điều chỉnh môi trường và bàn làm việc: đặt màn hình thấp hơn tầm mắt một chút, để mi mắt che phủ bề mặt nhãn cầu được nhiều hơn.
• Khoảng cách tới màn hình khoảng một sải tay, và chỉnh cỡ chữ sao cho không phải căng mắt.
• Chỉnh độ sáng màn hình gần với ánh sáng trong phòng, và giảm phản chiếu từ cửa sổ hoặc đèn.
• Tránh gió máy lạnh hay quạt thổi thẳng vào mặt, và cân nhắc tăng độ ẩm phòng nếu không khí quá khô.
• Uống đủ nước và nghỉ ngơi đủ, vì thiếu ngủ làm triệu chứng mỏi mắt rõ hơn.
• Chăm sóc mi mắt và màng phim nước mắt: chườm ấm vùng mi mắt mỗi ngày một lần giúp dầu ở bờ mi chảy ra tốt hơn.
• Làm sạch bờ mi một cách nhẹ nhàng, nhất là người có vảy hoặc cặn bám ở chân lông mi.
• Dùng nước mắt nhân tạo cho hợp lý: người phải nhỏ nhiều lần mỗi ngày nên chọn loại không có chất bảo quản, và nếu phải dùng liên tục kéo dài thì nên hỏi đội ngũ bác sĩ để đánh giá nguyên nhân.
• Người đeo kính áp tròng nên giữ vệ sinh nghiêm ngặt, không đeo quá thời gian quy định, không đeo khi ngủ, và có kính gọng dự phòng dùng vào những ngày mỏi mắt.

Những khuyến nghị tự chăm sóc ở trên là hướng dẫn chung, cố ý không nêu nhãn hiệu hay sản phẩm nào. Nếu cần chọn sản phẩm riêng cho từng người, nên để đội ngũ bác sĩ đánh giá từ đặc điểm màng phim nước mắt của quý vị.

Khi nào nên khám mắt

Ranh giới dùng được trên thực tế là: nếu triệu chứng đỡ khi cho mắt nghỉ và điều chỉnh môi trường trong vòng 2–4 tuần thì thường là mỏi mắt do sử dụng. Nhưng nếu triệu chứng không đỡ, nặng lên, hoặc có triệu chứng không khớp với mỏi mắt thông thường, thì nên đi khám mắt.

Nên đặt lịch khám khi:

• Đã điều chỉnh thói quen và dùng nước mắt nhân tạo mà triệu chứng vẫn chưa đỡ trong vài tuần.
• Phải nhỏ nước mắt nhân tạo rất nhiều lần mỗi ngày tới mức ảnh hưởng công việc.
• Mắt đỏ kéo dài, nhiều ghèn, hoặc mi mắt sưng đỏ tái đi tái lại.
• Nhìn xa hoặc nhìn gần ngày càng không rõ, hoặc thấy hình đôi.
• Đau đầu thường xuyên kèm triệu chứng ở mắt.
• Có bệnh nền liên quan, ví dụ đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, hoặc bệnh tự miễn.
• Đã nhiều năm chưa khám mắt kỹ lưỡng.
• Nên gặp bác sĩ nhãn khoa ngay khi đau mắt nhiều, mắt đỏ nhiều, kèm buồn nôn nôn.
• Thị lực giảm đột ngột.
• Thấy chớp sáng, hoặc đốm đen bay tăng lên nhanh chóng.
• Thấy như có màn che một phần thị trường.
• Có dị vật vào mắt, hoặc bị chấn thương ở mắt.

Người lớn tuổi bắt đầu thấy hình mờ đi dần dù đã cho mắt nghỉ đầy đủ nên đi khám để loại trừ tình trạng khác nữa, ví dụ đục thủy tinh thể. Đọc các dấu hiệu ban đầu tại đục thủy tinh thể, triệu chứng ban đầu và các lựa chọn thấu kính.

Ai hợp với việc tự chăm sóc trước, và ai nên khám ngay từ đầu

Nhìn chung người có triệu chứng lúc có lúc không theo khối lượng công việc với màn hình và đỡ khi nghỉ thì có thể bắt đầu bằng tự chăm sóc trước. Nhưng một số nhóm nên đi khám ngay từ đầu, vì triệu chứng có thể không chỉ đến từ việc sử dụng.

Thường có thể tự chăm sóc trước:

• Triệu chứng liên quan rõ với số giờ dùng màn hình và đỡ vào ngày nghỉ.
• Không có đau mắt dữ dội, không đỏ mắt kéo dài, và thị lực không thay đổi.
• Không có bệnh nền về mắt và mới khám mắt cách đây không lâu.
• Nên đi khám ngay từ đầu: người đeo kính áp tròng thường xuyên và bắt đầu thấy cộm mắt.
• Người có bệnh đái tháo đường, bệnh tuyến giáp hoặc bệnh tự miễn.
• Người có tiền sử phẫu thuật mắt hoặc từng bị chấn thương ở mắt.
• Người có tiền sử gia đình bị glôcôm hoặc bệnh võng mạc.
• Người từ 40 tuổi trở lên và bắt đầu có vấn đề khi nhìn gần.
• Người đang cân nhắc phẫu thuật khúc xạ, vì tình trạng khô mắt ảnh hưởng tới mức phù hợp.

Người vốn đã khô mắt mà quan tâm tới phẫu thuật khúc xạ nên đọc kèm ReLEx SMILE và LASIK khác nhau thế nào, vì khô mắt là một trong các yếu tố ảnh hưởng tới việc chọn phương pháp.

Các bước khi đến phòng khám

Khám mắt cho triệu chứng khô mắt và mỏi mắt không mất nhiều thời gian và không đau. Mục tiêu là phân biệt cho được triệu chứng đến từ việc sử dụng, từ độ khúc xạ chưa chỉnh, từ tình trạng khô mắt cần chăm sóc nghiêm túc, hay từ nguyên nhân khác.

• Hỏi bệnh sử về cách dùng mắt và triệu chứng — số giờ màn hình mỗi ngày, tính chất công việc, môi trường, việc đeo kính áp tròng, thuốc dùng thường xuyên, và bệnh nền.
• Đo độ khúc xạ và kiểm tra thị lực — để xem độ khúc xạ chưa được chỉnh hoặc kính không vừa có phải một phần của vấn đề hay không.
• Khám bề mặt nhãn cầu và màng phim nước mắt — khám bằng kính hiển vi khám mắt, đánh giá chất lượng và độ ổn định của màng phim nước mắt, xem bờ mi và tuyến dầu.
• Khám các phần khác của mắt theo chỉ định — đo nhãn áp và soi đáy mắt, nhất là ở người có yếu tố nguy cơ.
• Chốt hướng xử trí cùng bác sĩ nhãn khoa của chúng tôi — lập kế hoạch chăm sóc hợp với tính chất công việc và lối sống của quý vị, kèm mốc cần quay lại đánh giá.

Toàn bộ việc khám và theo dõi đều làm tại phòng khám của chúng tôi trên đường Silom. Nếu kết quả khám cho thấy cần một thủ thuật bên trong mắt tiếp theo, việc đó sẽ do đội ngũ bác sĩ của chúng tôi thực hiện tại bệnh viện đối tác.

Chuẩn bị và chăm sóc sau khi khám

Việc chuẩn bị không phức tạp, nhưng có hai điều giúp kết quả khám chính xác hơn hẳn: ngưng kính áp tròng trước khi đến theo hướng dẫn, và chuẩn bị sẵn thông tin về cách dùng mắt của mình.

Trước khi đến khám:

• Ngưng đeo kính áp tròng trước khi khám theo khoảng thời gian đội ngũ bác sĩ khuyến cáo, và mang theo cặp kính đang dùng.
• Ghi lại triệu chứng xuất hiện vào lúc nào trong ngày, điều gì làm đỡ hơn hoặc tệ hơn.
• Mang theo danh sách thuốc dùng thường xuyên và loại nước mắt nhân tạo đang dùng.
• Nếu có phần khám cần giãn đồng tử, quý vị sẽ nhìn mờ và chói mắt chừng hai ba giờ, nên không tự lái xe đến và nên chuẩn bị kính râm.
• Sau khi khám, hãy làm theo kế hoạch chăm sóc một cách đều đặn, vì việc chăm màng phim nước mắt thấy kết quả từ sự liên tục, chứ không phải từ một lần làm.
• Chỉnh lại bàn làm việc theo hướng dẫn, và đặt nhắc nghỉ mắt trong giai đoạn đầu cho tới khi thành thói quen.
• Nếu được kê thuốc nhỏ mắt thì dùng theo chỉ định của bác sĩ, và không tự mua thuốc nhỏ có thành phần làm giảm đỏ mắt để dùng liên tục.
• Quay lại đánh giá đúng hẹn, hoặc sớm hơn nếu triệu chứng thay đổi.

Kết quả của việc chăm sóc khác nhau ở từng người: có người đỡ trong vài tuần, có người cần thời gian lâu hơn.

Khô mắt, mỏi mắt tới mức ảnh hưởng công việc: nếu đã điều chỉnh thói quen mà vẫn chưa đỡ, việc khám mắt sẽ cho biết triệu chứng đến từ việc sử dụng, từ độ khúc xạ, hay từ tình trạng khô mắt cần chăm sóc nghiêm túc. Xem chi tiết dịch vụ và đặt lịch khám mắt tại Vision Care — dịch vụ chăm sóc thị lực hoặc hỏi qua LINE @younifyclinic.