Đau lưng mạn tính và đau lan xuống chân: điều trị thế nào, từng bước một

Đau lưng mạn tính là gì?

Đau lưng mạn tính là cơn đau kéo dài hơn 12 tuần, khác với đau lưng cấp tính thường tự lui trong vài tuần. Cảm giác có thể là đau âm ỉ, căng cứng, hoặc đau lan xuống chân, và thường liên quan đến tư thế, mức độ hoạt động và sức mạnh của nhóm cơ trung tâm (core).

Mạn tính không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với nguy hiểm. Nhiều người có triệu chứng kiểm soát được và vẫn sinh hoạt bình thường khi được chăm sóc đúng cách. Điều quan trọng là hiểu cơn đau của bạn xuất phát từ cấu trúc nào, bởi đau lưng mạn tính không phải một bệnh đơn lẻ mà là một nhóm tình trạng với nhiều nguyên nhân khả dĩ. Việc được bác sĩ thăm khám giúp phân biệt các nguyên nhân này và nhắm kế hoạch điều trị chính xác hơn.

Những nguyên nhân thường gặp là gì?

Nguyên nhân thường gặp của đau lưng mạn tính bao gồm cơ và dây chằng mệt mỏi do quá tải, đĩa đệm cột sống thoái hóa hoặc thoát vị, khớp mặt (facet) bị viêm, hẹp ống sống, và chèn ép thần kinh gây đau lan xuống chân — được gọi là đau thần kinh tọa. Mỗi nguyên nhân có kiểu đau riêng.

Đau do cơ và dây chằng thường là cảm giác đau âm ỉ hoặc căng cứng, liên quan đến tư thế và việc nâng vác. Đĩa đệm thắt lưng thoát vị và chèn ép rễ thần kinh thường gây đau lan xuống chân kèm tê hoặc yếu — mời đọc thêm ở bài thoát vị đĩa đệm thắt lưng. Khi cơn đau lan xuống chân đi theo một đường thần kinh rõ ràng, nó thường được gọi là đau thần kinh tọa, được giải thích ở bài điều trị đau thần kinh tọa. Khớp mặt (facet) thoái hóa thường đau khi ưỡn lưng ra sau hoặc xoay người, còn hẹp ống sống thường gặp ở người lớn tuổi và điển hình gây đau hoặc tê chân khi đứng hay đi bộ một lúc, dịu đi khi ngồi xuống hoặc cúi người ra trước. Nếu cơn đau của bạn liên quan đến việc nâng vác và ngồi lâu, mời xem lời khuyên thực tế ở bài đau thắt lưng do nâng vác và ngồi lâu.

Dấu hiệu cảnh báo cần được thăm khám khẩn (red flags)

Phần lớn đau lưng không nguy hiểm, nhưng một số dấu hiệu cảnh báo cần được chăm sóc y tế kịp thời: tê quanh cơ quan sinh dục hoặc hậu môn, khó kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện, yếu cả hai chân tăng dần, sốt kèm đau lưng, hoặc đau dữ dội sau tai nạn.

Những dấu hiệu khác cần lưu tâm gồm sụt cân không rõ nguyên nhân kèm đau lưng, đau dữ dội về đêm làm bạn thức giấc, tiền sử ung thư, hoặc cơn đau hoàn toàn không dịu đi dù đã nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động. Sự kết hợp giữa tê vùng yên ngựa và khó kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện có thể gợi ý chèn ép chùm đuôi ngựa (cauda equina), một tình huống cần được đánh giá khẩn. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, đừng chờ đợi theo dõi — hãy đi khám hoặc đến khoa cấp cứu ngay để được đánh giá và chăm sóc đúng cách.

Điều trị theo bậc diễn ra như thế nào?

Cách tiếp cận theo bậc bắt đầu từ những biện pháp ít xâm lấn nhất: giáo dục người bệnh, điều chỉnh hoạt động, vật lý trị liệu và bài tập tăng cường sức mạnh, cùng thuốc giảm đau theo chỉ định. Khi triệu chứng vẫn ảnh hưởng đến cuộc sống, kế hoạch chuyển sang tiêm dưới hướng dẫn hình ảnh, và giữ phẫu thuật là phương án cuối cùng.

Bậc một là tự chăm sóc và thay đổi hành vi — duy trì vận động trong mức thoải mái, tránh nằm nghỉ kéo dài trên giường, điều chỉnh tư thế làm việc, và giảm cân nếu cần. Bậc hai là vật lý trị liệu và chương trình tập luyện tập trung vào sức mạnh nhóm cơ trung tâm (core) và độ mềm dẻo, cùng với kiểm soát đau phù hợp. Bậc ba là tiêm dưới hướng dẫn hình ảnh cho những người triệu chứng vẫn dai dẳng. Bậc cuối cùng là phẫu thuật, chỉ được cân nhắc khi có chỉ định rõ ràng như chèn ép thần kinh gây yếu nặng dần, hoặc triệu chứng nặng không đáp ứng với các phương pháp khác. Đi lên từng bậc theo cách này giúp bạn nhận được lợi ích nhiều nhất trong khi chịu rủi ro ít nhất ở mỗi giai đoạn.

Lựa chọn không phẫu thuật: ESI, tiêm khớp mặt (facet) và RFA

Các thủ thuật dùng kim dưới hướng dẫn hình ảnh nằm giữa thuốc và phẫu thuật, sử dụng X-quang hoặc siêu âm để đặt kim chính xác — ví dụ tiêm steroid ngoài màng cứng (ESI), tiêm khớp mặt (facet), và đốt sóng cao tần (RFA) — nhằm giúp giảm triệu chứng. Đây là những thủ thuật qua kim và không cần phẫu thuật.

ESI phù hợp với đau lan xuống chân do rễ thần kinh bị viêm; nó giảm viêm quanh dây thần kinh và giúp bạn tiến bộ hơn với vật lý trị liệu — mời đọc thêm ở bài tiêm steroid ngoài màng cứng cho đau lưng. Với cơn đau xuất phát từ khớp mặt (facet), bác sĩ có thể bắt đầu bằng một mũi tiêm chẩn đoán rồi cân nhắc RFA để giảm tín hiệu đau của khớp đó ở những người đáp ứng tốt. Mọi thủ thuật đều do các bác sĩ y học giảm đau của chúng tôi thực hiện dưới hướng dẫn hình ảnh, với trang thiết bị đạt chuẩn quốc tế, và phần lớn người bệnh về nhà trong ngày. Xem tổng quan đầy đủ về dịch vụ điều trị đau cột sống của chúng tôi ở dịch vụ điều trị đau lưng.

Tóm lại

Đau lưng mạn tính có nhiều nguyên nhân khả dĩ và nhiều mức độ điều trị. Điểm mấu chốt là đánh giá đúng nguyên nhân thực sự, để ý các dấu hiệu cảnh báo, và theo một kế hoạch theo bậc bắt đầu từ những biện pháp ít xâm lấn nhất. Phần lớn mọi người cải thiện mà không cần phẫu thuật.

Việc chăm sóc tốt bắt đầu từ hiểu cơ thể của chính mình và lên kế hoạch cùng bác sĩ. Nếu cơn đau lưng của bạn là mạn tính, lan xuống chân, hoặc đi kèm dấu hiệu cảnh báo, một buổi đánh giá ban đầu giúp xác định hướng tiếp cận phù hợp riêng với bạn. Đau cổ mạn tính cũng theo nguyên tắc điều trị theo bậc tương tự, nên nếu bạn có cả triệu chứng ở cổ, mời đọc thêm ở bài các lựa chọn điều trị đau cổ mạn tính.

Đọc tiếp trong loạt bài này

• Chronic Back and Neck Pain: Where to Start, and Where to Be Treated in Bangkok