Đau gót chân ở bước đi đầu tiên buổi sáng: nguyên nhân, dấu hiệu cảnh báo và khi nào nên đi khám

Vì sao bước đi đầu tiên buổi sáng lại đau nhất?

Đau gót chân ở bước đi đầu tiên buổi sáng khiến rất nhiều người phải đi tìm câu trả lời từ trước bữa sáng — cơn đau nhói dưới gót khi rời khỏi giường, như thể vừa giẫm phải một hòn đá. Nó dịu đi sau vài phút đi lại, rồi quay lại vào sáng hôm sau. Kiểu đau này thường là viêm cân gan chân, nhưng không phải ai đau gót ở bước đi đầu tiên cũng mắc bệnh đó: một vài tình trạng khác kể câu chuyện rất giống nhau nhưng cần một kế hoạch chăm sóc khác. Trong bài này, đội ngũ bác sĩ YOUNIFY tại Bangkok giải thích vì sao bước đi đầu tiên lại đau, những tình trạng nào cần được phân biệt, dấu hiệu cảnh báo nào không nên chờ đợi, và khi nào nên đi đánh giá. Nếu bạn đã biết mình bị viêm cân gan chân, hãy bắt đầu từ bài điều trị viêm cân gan chân tại Bangkok: hướng dẫn tổng quan.

Xin đọc điều này trước: bài viết được biên soạn để giúp bạn hiểu triệu chứng của mình. Đây không phải một công cụ chẩn đoán. Chỉ có buổi thăm khám lâm sàng của bác sĩ mới xác nhận được điều gì thực sự đang gây ra cơn đau gót của bạn.

Trong lúc bạn ngủ, bàn chân nằm ở tư thế hơi duỗi mũi, nên cân gan chân và gân Achilles giữ trạng thái co ngắn suốt nhiều giờ. Khi bạn đứng dậy và đặt trọng lượng lên bàn chân lần đầu tiên, phần mô vốn đã co ngắn và đang bị kích ứng đó bị kéo giãn đột ngột. Vì vậy tín hiệu đau mạnh nhất ở vài bước đầu tiên trong ngày.

Cân gan chân là dải mô dày chạy từ xương gót đến gốc các ngón chân, hoạt động như dây cung nâng đỡ vòm bàn chân. Tải trọng lặp đi lặp lại tại chỗ bám ở gót làm nó bị kích ứng, và phần mô cơ thể sửa chữa trong lúc nghỉ kém đàn hồi hơn mô ban đầu — nên một cú kéo giãn đột ngột sẽ gây đau.

Điều đó tạo cho triệu chứng một kiểu hình dễ nhận ra:

• Đau nhói ở những bước đầu tiên sau khi ngủ dậy, dịu đi trong vòng vài phút đến khoảng nửa giờ.
• Đau quay lại sau khi ngồi rồi đứng dậy — sau một cuộc họp dài, một chuyến bay hay một chặng lái xe. Khách du lịch thường nhận ra điều này sau vài ngày của chuyến đi.
• Cảm giác đau âm ỉ hơn vào cuối ngày, phản ánh tải trọng tích tụ chứ không phải sự co ngắn qua đêm.

Trình tự đó là một manh mối có ý nghĩa, không phải một chẩn đoán: những tình trạng khác cũng bùng lên vào buổi sáng, nhưng ở vị trí khác và với tính chất đau khác. Nếu triệu chứng của bạn mới xuất hiện, mời đọc viêm cân gan chân có tự khỏi không.

Còn điều gì khác có thể gây đau gót chân buổi sáng? So sánh bốn tình trạng

Viêm cân gan chân là lời giải thích thường gặp nhất cho cơn đau gót ở bước đi đầu tiên, nhưng ít nhất ba tình trạng khác cũng chồng lấn với nó: bệnh lý gân Achilles, gai gót chân, và chèn ép thần kinh ở cổ chân (hội chứng ống cổ chân). Mỗi tình trạng có vị trí riêng và những yếu tố làm nặng riêng. Để ý những chi tiết đó sẽ khiến buổi khám của bạn hữu ích hơn rất nhiều.

Cách đọc bảng này. Trên thực tế, điều phân biệt bốn tình trạng là vị trí và tính chất của cơn đau chứ không phải mức độ nặng: đau dưới gót và dịu đi khi đi lại hướng về cân gan chân, cứng phía sau gót hướng về gân Achilles, còn tê hay bỏng rát lan xuống lòng bàn chân hướng về một dây thần kinh — và hướng này được xử trí khá khác biệt.

Hai điểm cần lưu ý. Một gai gót chân trên phim X-quang không đương nhiên là nguyên nhân: rất nhiều người có gai mà không có triệu chứng, nên hình ảnh luôn được đọc cùng với bệnh sử và thăm khám. Và nhiều vấn đề có thể cùng tồn tại — bắp chân căng làm tăng lực kéo truyền xuống cân gan chân — nên buổi đánh giá bao quát cả chuỗi từ bắp chân xuống vòm bàn chân, chứ không chỉ riêng điểm đau.

Những tình trạng ít gặp nào cần đặc biệt thận trọng?

Ngoài bốn tình trạng đó, có hai nhóm đáng được nhắc riêng: gãy xương do mỏi ở xương gót vì lực va đập tích tụ, và viêm khớp do bệnh lý viêm, thường kèm theo cứng khớp buổi sáng ở cả những khớp khác. Cả hai đều cần một hướng thăm dò khác với viêm cân gan chân thông thường.

Gãy xương do mỏi ở xương gót. Tình trạng này xuất hiện khi lực va đập lặp đi lặp lại vượt quá khả năng tự sửa chữa của xương — sau khi tăng nhanh việc chạy, đi bộ hay đứng, tập nặng trên nền cứng, hoặc khi mật độ xương thấp. Những manh mối khác với viêm cân gan chân: cảm giác đau sâu và lan tỏa bên trong gót chứ không khu trú vào một điểm, nặng dần lên khi chịu trọng lượng, và không dịu đi khi bạn tiếp tục đi lại.

Viêm khớp do bệnh lý viêm. Các bệnh trong nhóm viêm cột sống - khớp (spondyloarthritis) có thể biểu hiện bằng đau tại chỗ bám của gân vào xương gót. Những điều đáng kể lại với bác sĩ: cứng khớp buổi sáng kéo dài quá khoảng nửa giờ, đau gót cả hai bên mà không có nguyên nhân cơ học rõ ràng, cứng ở các khớp khác hoặc ở vùng thắt lưng, đau lưng về đêm nhưng đỡ khi vận động, khởi phát ở tuổi trẻ, hoặc tiền sử vảy nến, bệnh viêm ruột hay viêm ở mắt.

Cả hai đều không thường gặp, nhưng mỗi bệnh được xử trí theo cách khác nhau — một bên xoay quanh việc giảm tải, bên kia là đánh giá toàn thân. Đó là lý do chỉ đoán từ triệu chứng thôi thì chưa đủ.

Những dấu hiệu cảnh báo nào có nghĩa là bạn nên đi khám ngay, không nên chờ?

Phần lớn các trường hợp đau gót chân không nguy hiểm. Tuy vậy, một số đặc điểm cho thấy triệu chứng cần được đánh giá thay vì theo dõi tiếp: đau về đêm bất thường, gót sưng đỏ nóng, tê hay yếu, một chấn thương rõ ràng, sốt, hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

• Đau về đêm làm bạn tỉnh giấc, hoặc đau lúc nghỉ khi không chịu trọng lượng — điều này không khớp với kiểu đau liên quan đến tải trọng thường gặp.
• Gót chân sưng, đỏ, nóng hoặc đổi màu — có thể gợi ý một quá trình viêm đáng kể hoặc một nhiễm trùng.
• Tê, bỏng rát hoặc yếu ở bàn chân hay các ngón chân — manh mối cho thấy có liên quan đến thần kinh.
• Một chấn thương rõ ràng — ngã, tiếp đất sai, hoặc nghe thấy tiếng đứt phựt, sau đó không thể chịu lực lên chân.
• Sốt, ớn lạnh hoặc cảm giác mệt mỏi toàn thân.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân, hoặc một bệnh lý ảnh hưởng đến miễn dịch — kể cả đái tháo đường kiểm soát kém, khi bất kỳ vấn đề nào ở bàn chân cũng cần được xem xét sớm hơn.
• Đau gót cả hai bên kèm cứng khớp buổi sáng kéo dài ở những khớp khác.

Nếu có bất kỳ điều nào ở trên, hãy sắp xếp một buổi đánh giá thay vì cho nó thêm “vài tháng nữa”.

Bạn có thể tự đánh giá triệu chứng của mình tại nhà như thế nào?

Quan sát một cách có hệ thống tại nhà sẽ không giúp bạn tự chẩn đoán, nhưng nó khiến buổi khám hữu ích hơn nhiều. Hãy ghi lại đúng điểm nào đang đau khi ấn, cơn đau buổi sáng kéo dài bao lâu, hoạt động nào làm nặng thêm, và điều gì đã thay đổi trong sinh hoạt trước khi triệu chứng bắt đầu.

• Xác định vị trí. Ấn bằng ngón cái: dưới gót lệch về phía trong (thường là cân gan chân), phía sau gót (gân Achilles), hay dưới mắt cá trong kèm lan xuống lòng bàn chân (gợi ý thần kinh).
• Bấm giờ triệu chứng buổi sáng. Bao nhiêu phút thì đỡ? Nếu quá khoảng nửa giờ và đi kèm triệu chứng ở các khớp khác thì đáng kể lại với bác sĩ.
• Theo dõi diễn biến trong ngày. Đỡ dần khi đi lại, hay nặng lên khi chịu trọng lượng? Hai điều đó chỉ về hai hướng khác nhau.
• Nhìn lại bốn đến tám tuần trước khi khởi phát. Tăng quãng đường đi, giày mới, công việc mới phải đứng nhiều, một kỳ nghỉ đi bộ nhiều, hay thay đổi cân nặng.
• Mang theo đôi giày bạn đi nhiều nhất — mòn lệch hay phần ôm gót đã sụp là thông tin hữu ích — và ghi lại bạn đã thử những gì cùng kết quả ra sao.

Một lưu ý: đừng vội kết luận “chắc chắn là viêm cân gan chân” rồi tự mua các loại dụng cụ — điều trị sai đích có thể làm mất nhiều tháng.

Khi nào nên đi khám, và buổi đánh giá sẽ gồm những gì?

Theo nguyên tắc chung, hãy đi khám nếu triệu chứng không cải thiện sau khoảng bốn đến sáu tuần tự chăm sóc đều đặn, nếu có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, hoặc nếu cơn đau rõ ràng đang ảnh hưởng đến việc đi lại, làm việc và giấc ngủ. Không cần chờ vài tháng một khi chất lượng sống đã bị ảnh hưởng.

Tại phòng khám, đội ngũ bác sĩ của chúng tôi bắt đầu bằng việc hỏi kỹ bệnh sử về kiểu đau — ở đâu, khi nào, điều gì làm đỡ, điều gì làm nặng — rồi thăm khám: ấn tìm điểm đau, đánh giá độ căng của bắp chân và gân Achilles, xem cấu trúc vòm bàn chân và dáng đi, và kiểm tra cảm giác khi nghi ngờ có vấn đề thần kinh. Siêu âm hoặc X-quang được cân nhắc theo từng trường hợp, và xét nghiệm máu được bổ sung nếu bệnh sử gợi ý viêm khớp do bệnh lý viêm. Với khách quốc tế, chúng tôi cố gắng sắp xếp việc đánh giá và chẩn đoán hình ảnh gọn trong một lần đến khám.

Khi đã rõ nguồn gốc cơn đau, việc chăm sóc bắt đầu từ những lựa chọn ít xâm lấn nhất: điều chỉnh hoạt động, kéo giãn và tăng cường sức mạnh, giày dép và dụng cụ chỉnh hình bàn chân, vật lý trị liệu. Với viêm cân gan chân đã được xác nhận mà vẫn dai dẳng dù đã hoàn tất điều trị chuẩn, một lựa chọn không phẫu thuật như TAME (nút mạch vi thể qua đường động mạch) có thể được đưa ra bàn bạc — không phải lựa chọn đầu tay, và không phù hợp với tất cả mọi người. Mời xem viêm cân gan chân mạn tính: điều trị ở đâu.

Xin nhắc lại: chỉ có buổi thăm khám lâm sàng mới xác nhận được điều gì đang gây ra cơn đau gót chân buổi sáng của bạn.